PROVÉRBIOS ESPANHÓIS E LATINOS*

PÁGINA DOS PROVÉRBIOS

A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  Y  Z

A

A barato lo metes todo.
Caelum cum terra misces.

A barba del necio aprenden todos a rapar.
A barba stolidi discunt tondere novelli.
A barba stulti discit tonsor.

A buen amigo le prueba el peligro.
Amicus certus in re incerta cernitur.

A buen bocado, buen grito.
Ne quaere mollia, ne tibi contingant dura.
Difficilia quae pulchra.
Pyraustae gaudes gaudium.

Significa pyraustae la mariposa, que volando en contorno de la luz, este su gusto viene a parar en quemarse el cuerpo y perecer, como sucede de ordinario a los que se dan a sus gustos y deleites, que son causa de enfermedad y perder la vida, y así a buen bocado, buen grito.

A buen callar llaman Sancho.
Multis lingua nocet, nocuere silentia nulli.

A buen entendedor, pocas palabras.
Est satis, atque superest verbum sapientibus unum.
Sapienti pauca.
Intelligenti pauca.

A buen hambre no hay pan malo.
Optimum condimentum est fames.

A buen pedidor, buen tenedor.
Quaerenti multum, reddatur blanda repulsa.

A buen santo lo encomiendas.
Plenum montano credis ovile lupo.
Ovem lupo commisisti.

A buey viejo no le cates abrigo.
Bos senior caute consulit ipse sibi.

A burlas, ni a veras, con tu amo no partas peras.
Fuge procul a viro maiore.

A caballo dado no le miren el diente.
Equi donati dentes non inspiciuntur.
Si quis dat mannos, ne quaere in dentibus annos.

A caballo nuevo, caballero viejo.
Antiquus pullum scandere novit eques.

A cabo de cien años todos seremos calvos.
Post annos centum fugient discrimina vitae.

A cada necio agrada su porrada.
Cuilibet fatuo placet sua clava.

A cada puerco le viene su San Martin.
Omnium rerum vicissitudo est.
Stat sua cuique dies.
Mors sua quemque manet.
Certa quidem finis vitae mortalibus adstat.
Stat sua cuique sui Martini tempore caedes.

A carne de lobo, diente de perro.
Dente lupos duros canis impiger urget.

A casa de tu tia, mas no cada dia.
Dulcem amitam cultor ne quotidianus adito.

A cautelas, cautelas mayores.
Iudice me, fraus est concessa, repellere fraudem.

A chico pajarillo chico nidillo.
Parvum parva decent.

A diestro y siniestro.
Ternere et inconsulte.

A Dios rogando, y con el mazo dando.
Dii facientes adiuvant.
Cum Minerva manum quoque move.

Era la diosa Minerva la que presidía a las telas y obras de las mujeres. Dicen que una puso su tela en el telar, y todos los dias encomendábala a la diosa para que la tejiese, no haciendo la mujer de su parte cosa alguna. Entonces le fué respondido: Cum Minerva manum quoque move: a Dios rogando, y con el mazo dando. Amonestándonos que sin hacer de nuestra parte cuanto pueden nuestras fuerzas, no pidamos a Dios milagros sin necesidad, porque de otra suerte es tentarle.

A Dios y a ventura.
Deo et fortunae me committo.
Iaculare sine scopo.

A do sacan y no pon, presto llegan al hondón.
Semper enim refice, aut ne post amissa requiras.

A donde irá el buey que no are?
Ubique est labor.

A dos pardales en un espiga nunca hay liga.
Canes socium in culina nullum amant.

A falta de hombres buenos le hicieron alcalde.
Est hominum penuria tanta bonorum, ut non miremur te modo iura dare.

A falta de pan buenas son tortas.
Bona est offa post panem.

A gran salto, gran quebranto. / A gran subida, gran caida.
Magnus ex alto culmine lapsus.
Ex alto magna ruína venit.
Quidquid in altum fortuna tollit ruitura levat.

A hechores y encubridores pena por igual.
Agentes et consentientes pari poena puniendi.

A hilar y coser gane su vida la mujer.
Nendo et texendo, vitam sibi femina quaerat.

A la borracha pasas.
Canis das paleas, asino ossa.

A la hambre non hay pan malo.
Ieiunus stomachu raro vulgaria temnit.
Nihil contemnit esuriens.

A la muerte no hay cosa fuerte.
Nec vis Herculea fatum evitabit acerbum.
Mors sola fatetur quantula sint hominum corpuscula.

A la res vieja aliviarla la reja.
Senibus labores corporis sunt minuendi.

A la vejez cabellos de pez.
Comam dum tingis iuvenem te fingere tentas.
Mentiris iuvenem tinctis, Lentine, capillis.
Anus bacchatur.

Cometianse grandes torpezas y deshonestidades, y se hacían también otras locuras en las fiestas que llamavan bacanales por hacerse en honra del dios Baco, y eran permitidas tales deshonestidades a la gente moza, teniendo por cosa fea que las viejas usaran de semejante licencia. Y porque a las vezes no faltaba alguna vieja que también quería su poco de fiesta, se dijo: anus bacchatur: a la vejez cabellos de pez.

A la vejez viruelas.
Seni choreas.

A lo hecho no hay remedio.
Semel emissum volat irrevocabile verbum.
Feras, non culpes, quod vitari non potest.
Revocari praeterita non possunt.

A mal abad mal monacillo.
Par pari referre.

A más prisa más vagar.
Festina lente.
Canis festinans caecos parit catulos.

Amonéstanos el adagio que las cosas las hagamos despacio y con madurez para que salgan perfectas. Dándose la perra mucha prisa a parir, pues está preñada nueve semanas y tres días, poco más o menos, pare los cachorrillos ciegos, como que han nacido antes de tiempo. Por lo cual nos dice Platón, lib. 7 de Republica: Dum festino omnia celeriter percurrere, tardior sum; y así a más prisa más vagar; y como dice otro adagio: paso que dure: festina lente.

A mata caballo.
Praecipite animo.

A mi no puedo, y a mis comadres hilo.
Capram portare non possum, et imponitis bovem.

A mi padre llamaron hogaza, y yo me muero de hambre.
Quis patrem laudet, nisi proles laudis inanis.

A moro muerto gran lanzada.
Mortuo leoni lepores insultant.
Arbore detecta quivis ligna colligit.

A muertos y a idos, pocos amigos.
Quantum oculis, animo tam procul ibit amor.
Quod fugit ex oculis, mentis ab arce fugit.
Tepet in remotos benevolencia.

A mula vieja cabezadas nuevas.
Mula senex fulvis ornatur saepe lupatis.

A otra puerta, que esta no está abierta.
Alios adito penates.

A otro perro con ese hueso.
Os rosum rodere non possum.
Aliam quercum excute.

A palabras locas, orejas sordas.
Ne moveant animos frivola verba tuos.

A pan duro, diente agudo.
Símiles habent labra lactucas.

A pedir de boca.
Omnia ex sententia cedunt.

A perro viejo no hay tus tus.
Seni verba dare difficile est.

A quien Dios castiga, de juicio le priva.
Stultum facit fortuna quem vult perdere.

A quien Dios se la diere, san Pedro se la bendiga.
Quod cuique obtigit, id quisque teneat.

A quien es de vida, el agua le es medicina.
Exsurget pura, qui valiturus aqua.

A quien le dan no escoge.
Nunquam sponte legit mutua qui recipit.
Cui res donatur, optio nulla datur.
Non oportet equi dentes inspicere donati.

A quien le duele la muela, échela fuera.
Qui dolore premitur, remedium quaerat.

A quien mucho tememos, muerto le queremos.
Quem metuit quisque, periisse cupit.

A quien no le sobra pan, no crie can.
Te ipsum non alens, canes alis.

A río revuelto, ganancia de pescadores.
Est captu facilis turbatus piscis in undis.
Atra in nebula venatur lupus.

A ti te lo digo, hiejuela; entiéndelo, tú mi nuera.
Quid tibi dico, ceteris ita dico.

A troche moche
Temere et inconsulte.

A un ruin, otro ruin.
Balbus balbum rectius intellegit.

A un ruin, ruin y medio.
Cum parco fueris iusta ratione triparcus.

Una persona principal no alcanza nada muchas veces si ruega a un hombre bajo alguna cosa; y si le ruega otra ruin como él, luego alcanza lo que el otro principal no pudo.

A un traidor dos alevosos.
Clavum clavo pellere.
Unius est fraude fraus opponenda duorum.

Abajanse los adarves y alzanse los muladares.
Sursum versus sacrorum fluminum feruntur fontes.
Sublimes cecidere aulae, stabula ínfima surgunt.

Abril y mayo, llave de todo el año.
Annus producit, non ager.

Acertar errando.
Certum ad errore.

Achaques al viernes por no le ayunar. / Achaques al viernes por comer carne.
Labori aegritudinem praetendit.

Acusáronle porque pisó el sol.
De asini prospectu incusatio est.

Encarece el adagio la perversa voluntad de los que acusan a alguno, y se querellan de él por cosas leves.

Adónde irá el buey que no are?
Quoquo te vertas, omnia plena malis.

Adonde las dan las toman.
Caedimus, inque vicem praebemus cura sagittis.
Sphaeram inter se reddere.

Significa sphaera la bola o pelota por todas partes redonda. Los que juegan a la pelota vuelven a arrojarla a aquel que se la arroja, y así se dice: donde las dan las toman. También puede entenderse no de palbras injuriosas: Si mala me la dice, peor se la vuelvo; sino como dice el P. Salas también: hazme la barba, y te haré el copete: doyte porque me des.

Adonde no está el dueño, está el duelo.
Res male dilabitur, quae conspectu domini caret.

Adonde te quieren mucho, no entres a menudo.
Gratior hoc fueris, quo minus ipse frequens.

Adular por su provecho.
Ficum cupit.

Lisonjeaban los Atenienses a los labradores, porque les dieran higos tempranos de sus huertos, y ellos decian ficum cupit.

Afición ciega razón.
Quae minime sunt pulchra, ea pulchra videntur amanti.
Suum cuique pulchrum.

Agosto y vendimia no es cada dia.
Ipsa dies quandoque parens, quandoque noverca est.
Non semper erit aestas.

Agua passada no muele molino.
Praeteritis fruges non mola frangit aquis.

Ahi le duele.
Id illum mordet.

Ahi me las den todas.
In capita inimicorum haec habeant.

Al arca abierta el justo peca.
Omnes licentia sumus deteriores.
Oblata occasione, vel iustus peccat.

Al asno muerto la cebada al rabo.
Nihil iuvat amisso claudere saepia grege.
Post bellum auxilium.

Al buen callar llaman Sancho.
Tutum silentii praemium.
Tacendo non incurritur periculum.

Al buen viejo Pater noster, y buen vino.
Viro seni maxillae, baculus, et vinum.

Al buey por el cuerno, y al hombre por la palabra.
Cornu bos capitur, verbo ligatur homo.

Al descuidado no le favorece la ley.
Vigilantibus, et non dormientibus, iura subveniunt.

Al enhornar se tuerce el pan.
Pharmaca nascenti sunt adhibenda malo.

Al espantado su sombra le basta.
Umbram suam metuit.

Al fin se canta la gloria.
Quidquid contingat, finis postrema coronat.
Exitus acta probat.

Al frayle, como te faz, fayle.
Par pari referre.

Al freir de los huevos lo vereis.
Res indicabit.
Exitus acta probat.

Al hambre no hay pan malo.
Ieiunus stomachus raro vulgaria temnit.

Al hombre bueno, no le busquen abolengo.
Virtus sola nobilitat.

Al hombre mayor dale honor.
Maioribus natu assurge.

Al hombre osado la fortuna de la la mano.
Audaces fortuna iuvat, timidosque repellit.
Fortes fortuna iuvat.

Al hombre por la palabra, y al buey por el hasta.
Verba ligant homines, taurorum cornua funes.
Cornibus ut taurus, verbis homo quisque tenetur.

¿Al maestro cuchillada?
Piscem natare doces?

Al malo por rigor, y al bueno por amor.
Arcet poena malos, invitant praemia iustos.

Al más ruin puerco la mejor bellota.
Ante alios  vili glans ponitur optima porco.
Mopso Nisa datur.

Era Nisa muchacha muy hermosa, y Mopso pastor muy feo, humilde y abatido.

Al principio se hacen los panes tuertos.
Omne malum nascens facile opprimitur.

Al que mal vive el miedo le sigue.
Deseruit nunquam sceleratum cura, timorque.
Multa miser timeo, quia feci multa proterve.

Al que no está hecho a bragas, las costuras le hacen llagas.
Fit gravis insolito sarcina parva viro.

Al que yerra perdónale una vez, mas no despues.
Iteranti culpam non solet dari venia.
Bis ad eumdem (lapidem offendere).
Eadem oberrare chorda.

Al revés lo haces todo.
Praepostero et in verso ordine omnia facis.

Al villano darle el pié, y tomar há la mano.
Rustica progenies nescit habere modum.
Nimia familiaritas licentiam parit.

Al zorro dormiente nunca le canta grillo en el vientre.
Vigilantibus, et non dormientibus, iura subveniunt.

Alabate, nariguda.
Decora te ipsum.
Laudet te alienus, et non os tuum.

Allá van leyes donde quieren reyes.
A magnis proprio vivitur arbitrio.
Nil potentibus impossibile.
Regis ad imperium foedera cuncta fluunt.

Amigo del buen tiempo mudase con el viento.
Si nubila fuerint tempora, solus eris.

Amigo reconciliado, enemigo doblado.
Proprium humani ingenii est odisse quem laeseris.

Amor con amor se paga.
Magnes amoris amor.

Amor de viejo y de niño, agua en canastillo.
Puer glaciem retinens.

Si un niño cogiese en la mano un pedazo de hielo, aunque más haga, no podrá tenerlo, ni el viejo cumplir con el amor.

Amores, dolores y dineros no pueden estar secretos.
Apparet semper dissimulatus amor.

Amores nuevos olvidan viejos.
Successore novo vincitur omnis amor.

Ande yo caliente, y riase la gente.
Nauci, dum caleam, vulgo convicia pendo.

Antes cogen al mentiroso que al cojo.
Mendacium citius capies quam poplite tardum.

Antes podrido que comido.
Xenocratis caseolus.

Fué Xenócrates de gran templanza en comer, pues un queso pequeño le duraba muchos meses. También se dice de aquellos a quienes sobra mucho, y no se atreven a dar a un pobre unos zapatos viejos.

Antes que te cases mira lo que haces.
Nil temere incipias, sed primum consule coepto.
Antequam rem agas, prospice finem.
Non est apud aram consultandum.

Cualquiera debe consultar primero la salida y fin de algún negocio antes de entrar en él, así como los que sacrifican preparan antes las cosas necesarias para los sacrificios, y no aguardan para ello a estar junto al altar, porque de otra suerte fuera tarde la diligencia. Si al fin de algunas cosas se mirara y consultara bien, muchas no se harían, y así: antes que te cases mira lo que haces.

Aquí ya han dado.
Alios adite penates.

Arredro vayas, demonio.
Apage, daemon!

Arregostose la vieja a los berros y no dejó verdes ni secos.
Periculosum est canes intestina gustasse.

Asno de muchos, lobos se le comen.
Communis multis asinus fit praeda luporum.
Multitudo imperatorum Cariam perdidit.

La provincia de Caria, siendo muy poderosa y rica, con tumultos y guerras civiles que tuvo fué del todo destruída por querer cada uno mandar en ella y gobernarla, siendo como es tan danoso a una república el que haya en ella muchos que la gobiernen. Así como también si a un enfermo asisten muchos médicos, que entonces, asno de muchos, lobos se le comen.

Asno modorro, arriero loco.
Malo nodo, malus quaerendus est cuneus.

Aun está Dios donde estaba.
Adhuc caelo volvitur.

Aun le falta el rabo por esollar.
Adhuc difficiliora illum manent.

Aun no ha parido la cabra, y ya el hijo mama.
Capra nondum peperit, et iam haedus ludit in tectis.

Aunque callo, piedras apaño.
Non omnibus dormio.

Dicen que un hombre llamado Galba convidó a Mecenas, el cual hizo algunas acciones a la mujer de Galba, dirigidas no a buen fin. Galba, que lo entendió, bajó la cabeza un poco, haciendo que dormía. Entró un criado y con gran silencio y recato tomó de la mesa un vaso de viño. El Galba, que no estaba dormido, le dijo al criado: Non omnibus dormio: no duermo para todos, pues aun que parece que duermo y callo, piedras apaño.

Aunque la mona se vista de seda, mona se queda.
Caelum, non animum mutat qui trans mare currit.

Aunque me río, no me río. / Aunque río, rabio.
Risus sardonius.

Nace en la isla de Cerdeña una yerba llamada sardon, tan venenosa, que comida encoge los nervios y hace abrir la boca en forma de risa, y de esta suerte mata. Y así como uno se rie, no riendo sino de enfado, rabiando entonces dice: Aunque me río, no me río. Y cuando las risas de otros enfadan, también dice: Risus Sardonius: esas risas me son rabias.

Aunque no bebo en la taberna, huélgome en ella.
Gaudeo iuxta poculum.

Aunque seas prudente y viejo, no desprecies el consejo.
Consilium a quocumque sene, etiam accipe prudens.

Ayer vaquero, hoy caballero.
Heri, et nudiustertius.
Numquid et Saul inter prophetas?
Est eques, hesterna fuerat qui luce bubulcus.

El adagio primero significa también, que há poco que pasó, como ayer, y antes de ayer; y quiere decir muy poco tiempo há que vimos muy al contrario de lo que estamos ahora viendo. Ayer fulano era un pobre oficial, y hoy se porta como gran señor: de estas mudanzas de la fortuna, como también al contrario, se están viendo muchas en cualquiera parte.

El segundo adagio tambiém puede aplicarse al mismo adagio ayer vaquero, hoy cabellero, por la repentina mudanza que en un día solo se vió en él. Saul, hijo de Cis, de la tribo y linaje de Benjamín, iba buscando unas jumentas de su padre que se habían perdido: entró en la ciudad de Ramala para consultar al profeta Samuel acerca de sus jumentas, y el profeta en esta ocasión le ungió secretamente por rey sobre Israel. Yéndose de allí Saul, el Señor con su divino Espíritu le trocó en otro hombre del que antes era; y encontrándose con una junta de profetas que esban profetizando y alabando a Dios, inspirado también por la Majestad divina le profetizó y alabó con ellos. Admirados, los circunstantes, habiéndole visto ayer tan ignorante, se decían: numquid et Saul inter prophetas? Ayer tan ignorante y hoy profeta? Por lo que alude: ayer vaquero, hoy caballero.

Ayúdate, y Dios te ayudará.
Industriam adiuvat Deus.

Ayunar, o comer trucha.
Aut Caesar, aut nihil.
Aut nullas continge dapes, aut vescere tructa.

B G

Bago a bago, llena la gallina el papo.
Singula, quae non prosunt, multa collecta iuvant.

Barba a barba, honra se cata.
Urget praesentia.

Basta trasquilar, sin desollar.
Boni pastoris est tondere pecus, non deglubere.

Becerrita mansa, que todas las vacas mama.
Oboedientia felicitatis mater.

Bien ayuna quiel mal come.
Ieiunat satis is, qui paucis vescitur escis.

Bien baila a quien la fortuna hace el son.
Navigat is Zephiro cui sibilat aura secundo.

Bien canta Marta despues de harta.
Cum satur est venter, cantat quicumque libenter.

Bien el lobo se huelga con la voz de la oveja.
Lupus amat ovem.

Bien está San Piedro en Roma.
Tutius est domi, quam alibi manere.

Bien hacer nunca se pierde; quien mal hace, mal espere.
Vindicta Neoptolemi.

Neoptolemo, o Pirro, después que mató a Priamo, fué muerto por Orestes.

Bien haya quien a los suyos se parece.
Naturae sequitur semina quisque suae.

Bien se lame el gato despues de harto.
Cum satur est felis, se totum lambere gaudet.

Bien vengas mal, si vienes solo.
Fortuna obesse nulli, contenta est semel.
Malis mala succedunt.

Boca de miel, corazón de hiel.
Impio sub dulci melle venena latent.

Bocado sin hueso.
Sine sacro hereditas.
Sine sacris adeptus est hereditatem.

Cuando el que hereda no tiene gastos de exequias y promesas a Dios, ni que pagar deudas, es bocado sin trabajo y de provecho.

Buen corazón quebranta mala ventura.
Nunquam cede malis, fortunam vince ferendo.
Fortuna opes auferre, non animum, potest.

Buena mano, de rocín hace caballo; mano ruin, de caballo hace rocin.
Talis equus tibi erit, qualis curator equorum.

Buena vida, padre y madre olvida.
Lotum gustavit.

Comiendo la fruta del árbol llamado loto o almez por su mucha suavidad, se olvida cualquiera de otros gustos, como sucedió a los compañeros de Ulises.

Buenas son mangas despues de pascuas.
Munera quae dantur quocumque tempore prosunt.

Bueno es un pan con un pedazo.
Quae non possunt singula, multa iuvant.

Buey sulto bien se lame.
Non bene pro toto libertas venditur auro.

Busca agua en fuente seca.
Ab asino lanam quaerit.

Puede decirse de cualquiera que teniendo con qué, ni sabe remediar una necesidad, ni dar un real prestado.

Busca coyuntura.
Nosce tempus.

Busca cinco pies al gato, y no tiene sino quatro.
In scirpo nodum quaeris.

C G

Cada buhonero alaba sus agujas.
Suum cuique pulchrum.
Quisque laudat quae facit.
Sua quisque laudat.

Cada carnero por su pié se cuelga.
De sportula cenare.

Cada cosa en su tiempo, y nabos en Adviento.
Omne tempestivum placet.

Cada cual a su natural.
Naturae sequitur semina quisque suae.

Cada cual con su igual.
Pares cum paribus facile congregantur.
Non bene inaequales veniunt ad aratra iuvenci.

Cada cuba huele al vino que tiene.
Alia quando terunt retinent mortaria gustum.

Cada dia olla, amarga el caldo.
Iuscula continuus rhombus amara facit.

Significa iusculum el caldo de carne o pescado, y rhombus el pescado que llaman rodaballo, el cual, aunque es regalado, de continuo enfada.

Cada gallo canta en su muladar.
Unusquisque gallus in suo sterquilinio plurimum potest.
In suo municipio quisque plurimum potest.

Cada loco con su tema.
Navita de ventisd, de tauris narrat arator.
Trahit sua quemque voluptas.

Cada necio quiere dar su consejo.
Quot homines, tot sententiae.

Cada oveja con su pareja.
Pares cum paribus facile congregantur.
Quisque pari gaudet se iungere asellus asello.
Non bene inaequales veniunt ad aratra iuvenci.

Cada pajarilla tiene su higadilla.
Formicae et serpho etiam bilis est.

Cada uno en su casa, y Dios en la de todos.
Suas sibi quisque res habeat.

Cada uno es hijo de sus obras.
Nobilitas sola non est virtus.

Cada uno habla como quien es.
Qualis vir, talis oratio.
Stultus stulta loquitur.

Cada uno habla de la feria como le va en ella.
Unusquisque prout recipit sua commoda fatur.
Ut quisque fortuna utitur, ita praecellit.

Cada uno haga su oficio.
Quam quisque norit artem, in ea se exerceat.

Cada uno puede hacer de su capa un sayo.
In re propria quilibet est moderador et arbiter.
Rerum suarum quilibet est moderator et arbiter.

Cada uno tiene su falta.
Nil ab omni parte beatum.

Calla, que tienes por qué.
Sile victe.

Callar es mejor que mal hablar.
Praestat silere quam stulte loqui.

Caminante cansado monta en asno, si no tiene caballo.
Si deficit equus, lassus conscendit asellum.

Canta Marta después de harta.
Cum satur est venter, cantat quicumque libenter.
Venter plenus facile de ieiuriis disputat.

Cantar mal y porfiar.
Si male cantabis, cerebrosior esse caveto.

Cántaro que muchas vezes va a la. fuente: o deja el asa o la frente.
Ollula tam crebro fertur ad aquam, quod fracta refertur.
Quem saepe transit casus aliquando invenit.
Saepius offendens aliquando laedit pedem.

Casa vieja todo es goteras.
Senecta ipsa est morbos.

Cayó de su asno.
Errorem suum iam cognovit.

Cedacito nuevo, tres dias en estaca.
Novum cribum novo paxillo pendeat.

Ceño y enseño, del mal hijo hace bueno.
Emendat puerum vultu doctrina severo.

Cobra buena fama y échate a dormir.
Quaesitum nomen tempus in omne iuvat.
Bonum nomen nunquam exstinguitur.

Comer y rascar, todo es comezar.
Incipit invitus, cessatque invitus ab seu.

Comida de hidalgos, poca en manteles blancos.
Obtegit exiles candida mappa cibos.

Como sembrares, así cogerás.
Ut sementem feceris, ita et metes.

Con agua pasada no muele molino.
Non quae praeterit hora redire potest.
Rosam quae praeteriit, ne quaeras iterum.
Praeteritis fruges non mola frangit aquis.

Con buen traje se encubre ruin linaje.
Obscurum vestis contegit ampla genus.

Con la muerte todo se acaba.
Ultima rerum linea est mors.

Con pequeña brasa se quema una casa.
Parva scintilla saepe magnum excitat incendium.

Con un clavo se saca otro.
Manus manum fricat.

Con un poco de tuerto, llega el hombre a su derecho.
Iniquum petendum, ut aequum feras.

Corazones come Dios.
Non bove mactato caelestia numina gaudent, sed quae praestanda est, sine teste fides.

Cosa mala nunca muere.
Malum vas non frangitur.

Cria cuervos, y te sacarán los ojos.
Mercedem nutricationis aries solvit.

El carnero paga la buena obra de criarle com la mala de acometer com los cuernos a los que le crian en casa.

Cual el tiempo, tal el tiento.
Temporibus semper cautus servire memento.
Polypi mentem obtine.

Cual es el dueño, tal es el perro.
Insequitur dominum fluxa caterva malum.

Cual es el rey, tal es la grey.
Insequitur dominum fluxa caterva malum.

Cual es el varón, tal es la oración.
Qualis vir, talis oratio.

Cual María, tal hija cria.
Blanda patrum signes facit indulgentia natos.

Cual más, cual menos, toda lana es pelos.
Maxima pars hominum morbo iactatur eodem.
Mali thripes, mali ipe

Cuales palabras te dicen, tal corazón te ponen.
Animo aegrotanti medicus est oratio.
Animus habitat in auribus.

Cualquier tiempo pasado es mejor.
Semper superioris anni proventus melior.

Cuando de dieren la vaquilla, acude con la soguilla.
Arripienda quae offeruntur.

Cuando Dios no quiere, el santo no puede.
Sine spe divina nihil valemos.

Cuando Dios no quiere, santos no ruegan.
Non poscunt sancti, quod negat ira Dei.

Cuando Dios quiere, con todos vientos llueve. / Cuando Dios quiere, con todos los aires llueve.
Largitur pluvias ubi vult divina potestas.
Ludit in humanis divina potentia rebus.

Cuando el dinero habla, todos callan.
Auro loquente, nil pollet quaevis oratio.

Cuando el guardián juega a los naipes, ¿qué harán los frailes?
Regis ad exemplum totus componitur orbis.

Cuando la barba de tu vecino veas pelar, echa la tuya a remojo. / Cuando la barba de tu vecino vieres pelar, echa la tuya a remojar
Tunc tua res agitur, paries cum proximus ardet.

Cuando la rana tenga pelos.
Cum mula peperit.

Cuando no aprovecha la fuerza, sirve la maña.
Si leonina pellis non satis est, vulpina addenda.

Cuando te dieren la vaquilla, corre con la soguilla.
Donum quodcumque dat aliquis lauda.

Cuando truena, llover quiere.
Flamma fumo est proxima.

Cuanto mayor es la ventura, tanto menos segura.
Quanto maior est fortuna, tanto minus est secura.

D G

Da Dios frio según la ropa.
Qui dat nivem, sicut lanam.
Deus indumen sic algoris dat acumen.
Pro ratione Deus dispertit frigora vestis.

Da Dios habas a quien no tiene quijadas.
Claudo remittitur pila.
Mopso Nisa datur.

Claudo remittitur pila. Porque mal puede jugar a la pelota el que no tiene piés.

Mopso Nisa datur. Era Nisa muchacha muy hermosa, y Mopso pastor muy feo, humilde y abatido. [Virgílio, Ecloga 8, 26].

Daca y toma.
Simul da et accipe.

Dádivas quebrantan peñas.
Quid non argento, qui non corrumpitur auro?
Muneribus vel dii capiuntur.

Dais por Dios a quien tiene más que vos.
Sidera caelo additis.
In silvam ne ligna feras, nec in mare aquam.

Dame dineros, y no me des consejos.
Auxilium peto, non consilium.
Quod peto da, Cai, non peto consilium.

Dando gracias por agravios negocian los hombres sabios.
Cede repugnanti, cedendo victor abibis.

Dar gato por lebre.
Pilos pro lana.

De aquellos polvos vinieron estos lodos.
Hinc belli initium.

De buena fuente buena corriente.
A puro fonte pura defluit aqua.

De buena vid planta tu viña, y de buena madre la hija.
Arbor bona fructus bonos facit, mala vero nunquam bonos.

De cada cosa un poco, y de sastre una puntada.
Zenonius est, et lentem coquit.

Fué Zenon príncipe de los filósofos estóicos, y se ejercitaba en saber las cosas más humildes y bajas, porque el hombre debe saber de todo.

De desagradecidos está el infierno lleno.
Ingratus unus miseris omnibus nocet.

De esto que nada nos cuesta, llenemos la cesta.
De alieno quilibet est liberalis.

De fuera vendra quien de casa nos echará.
Saepe nothus legitimo praeponitur.

De hora en hora Dios mejora.
Forsan miseros meliora sequentur.

De lo contado hurta el lobo. / De las contadas come el lobo.
Non curat numerum lupus.

De mal en peor.
De fumo ad flammam.
Ab equis ad asinos.

De mala fuente, mala corriente.
Mali corvi, malum ovum.

De mala mata nunca buena zarza.
Nunquam ex malo patre bonus filius.

De mañana en mañana pierde el carnero la lana.
Sperando melius fit vetus ipse lepus.
Semper nocuit afferre paratis.

De noche todos los gatos son pardos.
Tenebris nigrescunt omnia circum.
Nocte latent mendae, vitioque ignoscitur omni.
Absente luce feminae cunctae pares.

De padre santo, hijo diablo.
De genitore pio nasitur ipse Satan.

De rico a soberbo non hay palmo entero.
Associat dives timidos opulentia fastus.

De rocin a rocin.
Ab equis ad asinos.

De ruin paño nunca buen sayo.
Non vili e panno splendida vestis erit.

De tal mano, tal dado.
Qualis homo, talia opera.
Non bene parca manus munera larga dabit.

De tales polvos tales lodos.
Post folia cadunt arbores.

De un camino dos mandados.
De eadem fidelia duos dealbare parietes.

De un golpe no se derruba un roble.
Multis ictibus deicitur quercus.

Debajo de mala capa hay un buen vividor.
Corporis ex habitu non est censenda facultas.

Debajo de una mala capa hay un buen bebedor.
Saepe etiam olitor valde oportuna locutus.

Debe cuanto tine.
Animam debet.

Dejad cuidados ajenos.
Aedibus in nostris quae prava aut recta geruntur.

Dejad las burlas pesadas.
Nunquam sunt graciles qui nocuere sales.

Dejas lo verdadero por lo pintado.
Umbra pro corpore captas.

Del agua mansa nos libre Dios, que de la recia yo me libraré.
Gurgite sub leni falli metuenda vorago.
Tacita magis quam apperta inimicitia timenda est.

Del cuero salen las correas.
Ex ipso bove lora summuntur.

Del dicho al echo hay gran trecho.
Multum sunt verbis dissona facta bonis.
Sunt verbis difficiliora facta.

Del pan de mi compadre gran pedazo a mi ahijado.
De alieno quilibet est liberalis.

Déme Dios marido rico, aunque sea borrico.
Dummodo sit dives, barbarus ille placet.

Derramadores de la harina y recogedores de la ceniza.
Congregas folia, fructus vero disipas.
Parca manus cineris, nimium profusa farinae.

Desde la copa hay peligro hasta la boca.
Multa cadunt inter calicem, supremaque labra.

Desprecia a tu enemigo, y quedarás vencido.
Hostis nunquam contemnendus.

Despues de cien años los reyes son villanos.
Omnium rerum vississitudo est.

Despues de huido el conejo tomamos el consejo.
Nil iuvat errores, mersa iam puppe, fateri.

Despues de los años mil torna el agua a su carril.
Naturam expellas furca, tamen ipsa recurret.

Despues de muerto, ni viña ni huerto.
Me mortuo terra misceatur incendio.

Despues de vendimias cuévanos.
Post bellum auxilium.
Hedera post Anthisteria.

Anthisteria eran fiestas de Baco en Atenas, en las cuales se coronaban de yedra.

Dichoso quien escarmenta en cabeza ajena.
Feliciter sapit, qui periculo alieno sapit.

Diciendo y haciendo.
Simul est dictum et factum.

Dime con quién andas, y te diré quién eres.
Semper eris similis cum quibus esse cupis.
Si cum sanctis, sanctus eris, cum perversis perverteris.
Magni refert quibuscum vixeris.

Dinero emprestaste, enemigo ganaste.
Mutua qui dederat, repetens sibi comparat hostem.

Dios consiente, mas no para siempre.
Tandem sua poena nocentem sequitur.
Dii laneos habent pedes.

Dios da alas a la formiga para morir aína.
Nostris ipsorum alis capimur.

Dios da el frio conforme a la ropa.
Quae Deus immittit non vincunt frigore vestem.

Dios me dé contenda con quien me entienda.
Molestum est sapientem apud stultos loqui.

Dios mejora las horas.
Melius cras forsan habebit.

Diré esto en dos palabras.
Laconismo utar.

Diste en el blanco.
Scopum attingisti.

Donde hay fuerza, derecho se pierde.
Silent leges inter arma.

Donde hay saca y nunca pon, presto se acaba el bolsón.
Promus magis quam condus ne esto.

¿Dónde irá el buey que no are?
Labor ubique est.

Donde las dan las toman.
Caedimus inque vicem praebemus crura sagittis.

Donde no piensan salta la liebre. / Donde menos si piensa salta la liebre.
Quo minime creditur gurgite piscis erit.

Donde se piensa que hay tocino, no hay estacas.
Parte quidem felix nullus utraque fuit.

Donde una puerta se cierra, otras se abren.
Aequa Venus Teucris, Pallas iniqua fuit.

Fué la diosa Venus favorable a los Troyanos, porque Eneas era su hijo; y la diosa Palas y Juno sus contrarias por el juicio de Páris, como lo dice Virgilio en su primera Eneida. El mismo Ovidio había dicho antes: Mulciber in Troiam, pro Troia stabat Apollo: Vulcano estaba contra Troya; pero a su favor estaba Apolo, porque donde una puerta se cierra outra se abre.

Dormir a pierna suelta.
In utramvis aurem dormire.

Dos tocas en un hogar no pueden estar. / Dos tocas en un hogar malas son de concertar.
Non bene cum sociis regnat, Venusque manet.
Mundus non capit duos soles.

Dueña que mucho mira, poco hila.
Pluribus intentus minor est ad singula sensus.